Zaman zaman aileler, çocuklarının solgun göründüğünü veya çabuk yorulduğunu fark ederek “acaba kansız mı?” endişesine kapılır. Kansızlık (tıbbi adıyla anemi), kanda oksijen taşıyan kırmızı kan hücrelerinin (alyuvarların) sayısının veya hemoglobin düzeyinin çocuğun yaş ve cinsiyetine göre normal kabul edilen sınırların altında olmasıdır. Anemi başlı başına bir hastalık değil, altta yatan bir sorun olduğunu gösteren önemli bir bulgudur. Dünya Sağlık Örgütü’ne göre dünya nüfusunun yaklaşık dörtte biri, özellikle S yaş altı çocukların ise neredeyse yansı kansızlık sorunu yaşamaktadır. Çocuklarda en sık görülen anemi nedeni demir eksikliğidir. Bunun dışında kalıtsal kan hastalıkları, enfeksiyonlar veya kronik hastalıklar da anemiye yol açabilir.
Kansız Bir Çocukta Ne Gibi Şikayetler Olur?
En yaygın belirtileri halsizlik, çabuk yorulma ve ciltte solukluktur. Çocuğun teninin normalde olduğundan daha solgun olduğunu ilk fark eden genellikle anne-babalar olur. Özellikle göz kapaklarının içi, avuç içleri ve tırnak yatakları soluksa bu önemli bir göstergedir. Ağır kansızlığı olan çocuklarda iştahsızlık, çabuk yorulma, efor sırasında çarpıntı hissi ve nefes darlığı şikayetleri belirgindir. Bebeklerde huzursuzluk, sürekli ağlama, emerken çabuk yorulma gibi belirtiler görülür. Daha büyük çocuklarda dikkat dağınıklığı, okul başarısında düşme görülebilir çünkü demir eksikliğine bağlı kansızlık, çocuğun bilişsel gelişimini ve öğrenme kabiliyetini olumsuz etkilemektedir. Bazı çocuklar toprak, buz, duvar sıvası gibi yenmemesi gereken maddeleri yeme isteği gösterebilir ki bu durum pika olarak bilinir ve demir eksikliğinde görülebilen bir belirtidir. Bl2 vitamini eksikliği gibi durumlarda ise dilde kızanklık, yanma ve ağız köşelerinde çatlaklar oluşabilir.
Kansızlık Neden Olur?
Bir çocukta kansızlığın gelişmesinin pek çok sebebi vardır. Genel olarak dört ana mekanizmadan söz edilebilir:
• Yetersiz üretim: Kemik iliğinin demir eksikliği, Bl2 vitamini eksikliği gibi nedenlerle yeterli miktarda alyuvar hücresi üretememesidir.
• Üretimde kusur (Olgunlaşma bozukluğu): Alyuvarlar üretilir fakat yapısal veya işlevsel olarak sağlıklı değildir. Demir eksikliği, Bl2 ve folik asit vitamini eksikliği gibi durumlarda veya kalıtsal hemoglobin bozukluklarında (örn: orak hücre hastalığı, talasemi gibi) üretilen hücreler görevini tam yapamaz.
• Artmış yıkım: Alyuvarların dolaşımda normalden erken parçalanması. Örneğin; bazı genetik hastalıklarda alyuvarların zarı veya enzimleri bozuk olup kolay parçalanır. Veya bağışıklık sisteminin yanlışlıkla kendi kan hücrelerine saldırdığı durumlar da erken yıkıma yol açabilir.
Kan kaybı: Kanama sonucu vücut önemli miktarda kan hücresi yitirir. Örneğin, sindirim sistemindeki gizli kanamalar, burun kanamaları, travmaya bağlı kan kaybı veya ergenlik çağındaki kızlarda yoğun adet kanamaları anemiye neden olabilir.
Aneminin en sık nedeni, demir eksikliği anemisidir. Özellikle 6 ay-2 yaş arasındaki bebeklerde hızlı büyüme ve ek gıdalarla beslenmeye geçiş döneminde demirden fakir beslenme anemiye neden olur. Bebekler doğumda anneden yeterli demir depolarıyla doğsalar da yaklaşık 4-6 ay içinde bu depo tükenir; eğer ek gıdalarla yeterli demir alamazlarsa kansızlık gelişebilir. Sadece anne sütüyle (demir takviyesi olmadan) 6 aydan uzun süre beslenen veya günlük aşırı miktarda inek sütü tüketen bebeklerde demir eksikliği anemisi sık görülür. Buna karşın yenidoğan ve 4 ay öncesi dönemde görülen anemiler daha farklı sebeplerle ortaya çıkar.
Tanı İçin Neler Yapılır?
Bir çocukta kansızlık şüphesi varsa doktorunuz öncelikle ayrıntılı bir öykü alır ve fizik muayene yapar. Öyküde sorulan sorular ve elde edilen ipuçları, aneminin altında yatan nedeni bulmada çok yardımcıdır. Beslenme alışkanlıkları, aile öyküsü ve genetik risk, diğer hastalıklar ve faktörler, kanama belirtileri, yenidoğan geçmişi gibi ayrıntılı öykü ve muayene sonrasında doktorunuz bazı laboratuvar testleri isteyecektir. Bu testler doğrultusunda anemi tanısı konulduğunda bir sonraki aşamada aneminin nedenleri araştırılacaktır.
Tedavide Neler Yapılır?
Tedavi anemiye sebep olan nedene yönelik olmalıdır. En sık karşılaşılan demir eksikliği anemisinde tedavi, eksik olan demirin ağız yoluyla uygun dozda hastaya verilmesidir. Beraberinde beslenmenin düzeltilmesi ve demirden zengin gıdaların (kırmızı et, yumurta, yeşil yapraklı sebzeler, kuru baklagiller vb.) yeterince alınması da çok önemlidir. Bl2 vitamini veya folat eksikliği tespit edilmesi durumunda ilgili vitaminler takviye edilir. Çocukluk çağındaki kansızlık vakalarının büyük kısmı, doğru tanı konulduğunda ve tedaviye uyum sağlandığında başarılı şekilde tedavi edilebilir. Burada en önemli nokta, ailelerin çocuklarındaki belirtileri fark ederek bir sağlık kuruluşuna başvurması ve gerekli incelemelerin yapılmasıdır.
Sonuç olarak,
Çocukluk çağında kansızlık çoğu zaman doğru tanı ve tedaviyle tamamen düzeltilebilir. Ebeveynlerin dikkatli gözlemi, düzenli sağlık kontrolleri ve hekimin önerilerine uyum kansızlığın tedavisinde kilit rol oynar. Sağlıklı, enerjik, mutlu ve başarılı çocuklar için kansızlığı ihmal etmeyin.
Uzm. Dr. Gökçen Tuğçe Özsüt
Ankara Bilkent Şehir Hastanesi
Çocuk Hematoloji ve Onkoloji Bilim Dalı
