"Burası Amerika'da Olsa Beğenirdiniz"
Gündelik sohbetlerde sıkça karşılaşılan bu ifade, ilk bakışta espritüel bir eleştiri gibi görünse de, aslında mekan algısına ilişkin daha temel bir soruyu gündeme getirir: Bir yeri değerli kılan gerçekten fiziksel nitelikleri midir, yoksa o yeri deneyimleme biçimimiz mi?
Bugün herhangi bir Avrupa kentinde dar bir sokak, köşedeki küçük bir kafe ya da yaş almış bir cephe, çoğu zaman "otantik" veya "karakter sahibi" olarak tanımlanırken; benzer özellikler kendi yaşadığımız kentlerde "eski", "bakımsız" ya da "sıradan" olarak değerlendirilebilmektedir. Bu çelişki, mimarlıktan çok algıyla ilgilidir.
Kamusal alan kalitesi, ulaşım sistemleri, yeşil alan oranı, erişilebilirlik ya da kent planlaması açısından bazı şehirlerin gerçekten daha yüksek bir yaşam kalitesi sunduğu açıktır. Ancak bir kente duyulan hayranlığın tamamını fiziksel çevreyle açıklamak da eksik kalır. Çünkü ziyaret ettiğimiz şehirlerde, o kentin gündelik sorunlarıyla henüz yüzleşmeyiz. Sabah işe yetişme telaşı, kira maliyetleri, toplu taşıma aksaklıkları, bürokratik süreçler ya da rutinleşen yaşam pratikleri, kısa süreli deneyimlerin dışında kalır. Dolayısıyla mekanı, gündelik hayatın yüklerinden arındırılmış bir çerçeve içinde deneyimleriz.
Üstelik bu durum yalnızca turist olarak deneyimlediğimiz kentlerle sınırlı değildir. Başka bir ülkeye yerleşen bireylerde de benzer bir algı biçimi gözlemlenir. Yeni bir çevre; yeni bir başlangıç hissi, farklı bir yaşam ritmi ve uzun zamandır arzulanan değişim duygusuyla birlikte deneyimlenir. Bu nedenle birey, yaşadığı yeni kentin olumlu yönlerini daha görünür hale getirirken, doğup büyüdüğü kentin eksikliklerini daha belirgin hatırlama eğiliminde olabilir.
Uzun süre aynı çevrede bulunmak, o çevrenin estetik ve mekansal niteliklerini görünmez kılabilir. Bu durum, "aşinalık körlüğü" olarak tanımlanan bir algısal etki yaratır. İnsan zihni tekrar eden uyaranları filtreleme eğilimindedir; böylece her gün önünden geçilen bir yapı, bir meydan ya da bir sokak, zamanla dikkat alanının dışına çıkar. Buna karşılık yeni bir çevrede aynı ayrıntılar daha belirgin hale gelir ve daha yüksek bir estetik değerle algılanabilir.
Bu durum, kentleri değerlendirirken çoğu zaman nesnel ölçütlerle değil, deneyim biçimimizle hareket ettiğimizi gösterir. Bir mekanın estetik niteliği ile ona yüklediğimiz anlam her zaman aynı değildir. Gündelik hayatın içinde sıradanlaşan çevre, yeni bir bağlamda yeniden dikkat çekici hale gelebilir. Bu nedenle bir kentin nasıl göründüğü kadar, ona hangi mesafeden baktığımız da önem taşır. Çünkü kimi zaman değişmesi gereken şehir değil, onunla kurduğumuz ilişki ve onu algılama biçimimizdir.

