Nesilden Nesile: Genetik Miras

Genetik hastalıklar, günümüzde toplum tarafından daha iyi bilinen ve önemsenen bir konu haline geldi.

Genetik hastalık denildiğinde yalnızca aile öyküsü düşünülmemelidir. Bu hastalıklar, kalıtsal (herediter) veya yaşamın herhangi bir döneminde ortaya çıkan hücresel değişikliklerden (somatik mutasyonlardan) kaynaklanabilir. Kalıtsal hastalıklar aile bireyleri arasında aktarılabilir. Günümüzde çok iyi bilinen SMA, FMF (Akdeniz ateşi) ve DMD gibi hastalıkları bunlara örnek verebiliriz.

Anneden ve babadan birer karakter (alel) gelmektedir. Dominant hastalıklarda, alellerden yalnızca birinde hastalıkla ilişkili değişiklik bulunması hastalığın ortaya çıkması için yeterli olabilir. Huntington hastalığı buna örnek gösterilebilir. Bazı hastalıklarda ise tek bir aleldeki değişiklik hastalığa yol açmaz. Bu değişiklikler kişinin dış görünüşünde veya sağlık durumunda belirti vermeden taşıyıcılık şeklinde kalabilir ancak sonraki nesillere aktarılabilir.

Bu nedenle ailede bilinen bir hastalık varsa uygun testlerin yaptırılması önemlidir. Genetik hastalıkların değerlendirilmesinde kullanılabilecek çok sayıda test bulunmaktadır.

Evlilik Öncesi SMA Taşıyıcı Taraması

Sağlık Bakanlığı tarafından evlilik öncesi dönemde ücretsiz olarak yürütülen SMA taşıyıcı taraması bu amaçla uygulanmaktadır. İnsanlar, hastalığa yol açmadan taşınabilen genetik değişikliklerin varlığını çoğu zaman bilemez.

SMA değerlendirmesinde SMN1 ve SMN2 genleri önem taşır. SMN1 geninin her iki kopyasında hastalıkla ilişkili değişiklik bulunması SMA’ya yol açabilir. SMN2 geni ise tek başına hastalığa neden olmaz ancak SMA tanısı bulunan bireylerde hastalığın şiddetini etkileyen faktörlerden biri olabilir.

Bu ve benzeri testler yaptırıldıktan sonra sonuçların tıbbi genetik uzmanları tarafından değerlendirilmesi gerekir.

Genetik Hastalıkların Doğum Öncesi Tespiti

Her genetik hastalık doğumdan önce belirlenemeyebilir.

Bu durumu bir bina üzerinden örneklendirebiliriz: Binaya dışarıdan baktığınızda penceresinin veya kapısının eksik olduğunu görebilirsiniz ancak dairenin içindeki bir musluğun kırık olup olmadığını anlayamazsınız. Genetik hastalıklarda da her değişiklik aynı yöntemle görülemez. Bu nedenle aile öyküsünün bilinmesi ve ailede görülen hastalıkların hekimle paylaşılması büyük önem taşır.

Tüp Bebek Tedavilerinde Genetik Tanı

Ailede SMA, DMD veya benzeri kalıtsal bir hastalık bulunuyorsa doktorların önerileri doğrultusunda PGT’ye başvurulması gündeme gelebilir. PGT, embriyonun belirli genetik hastalıklar açısından incelenmesini sağlayan preimplantasyon genetik test yöntemidir. Bu sürece, doktorların bilgilendirmesinin ardından aile karar vermelidir. Tedavi, aileler açısından maddi ve manevi olarak ayrıca değerlendirilmesi gereken bir süreçtir.

Tüp bebek merkezlerinde anne adayından yumurtalar toplanır, baba adayından ise sperm alınır. Laboratuvar koşullarında IVF veya ICSI yöntemleriyle döllenme sağlanır. IVF, yumurtanın laboratuvar ortamında spermle döllenmesini; ICSI ise tek bir spermin doğrudan yumurtaya enjekte edilmesini ifade eder.

Gelişen embriyolardan belirli günlerde biyopsi alınır ve alınan örnekler genetik merkezlerinde PGT ile değerlendirilir. İncelenen genetik hastalık açısından etkilenmemiş veya taşıyıcı olduğu belirlenen embriyolar değerlendirilerek uygun görülen embriyo anne adayına transfer edilir.

Doku Uyumlu Kardeş Süreci

Bazı durumlarda aileler, hasta çocuklarına kök hücre sağlayabilecek doku uyumlu bir kardeş dünyaya getirmeyi doktorlarının yönlendirmesiyle planlayabilir. Bu durumda öncelikle hasta çocuk ve ailesi için genetik tarama yapılır.

Daha sonra hasta çocukla doku uyumu bulunan ve ilgili genetik hastalıktan etkilenmemiş embriyonun belirlenmesi gerekir. Aile, tüp bebek merkezinde daha önce anlatılan işlemlerden geçer. PGT sonucunda kök hücreleri hasta çocuk için uygun olan, doku uyumu bulunan ve incelenen hastalıktan etkilenmemiş embriyo seçilerek anne adayına transfer edilir.

Gebelikte Yapılan Genetik Testler

Prenatal, yani doğum öncesi testler, doktorların önerisiyle gebeliğin belirli haftalarında yapılır. Bu değerlendirmelerde anne kanından, amniyon sıvısından veya koryonik villustan alınan örnekler kullanılabilir.

Gebelikte uygulanan her test aynı nitelikte değildir. Bazı testler, bebeğin belirli genetik durumlar açısından taşıdığı riski gösteren tarama testleridir. Amniyon sıvısı veya koryonik villustan alınan örneklerle yapılan bazı incelemeler ise belirli durumlarda tanı amacıyla kullanılabilir.

Bu yöntemlerle Down sendromu, Edwards sendromu ve Patau sendromu gibi bazı kromozomal durumlar değerlendirilebilir. Anneye ilişkin kan pıhtılaşma bozuklukları da gerekli görülmesi hâlinde ayrıca incelenebilir. Elde edilen sonuçlar hem gebeliğin takibi hem de bebeğin sağlık durumunun değerlendirilmesi açısından önem taşıyabilir.

Aile Öyküsünün Önemi

Genetik miras yoluyla hangi özellikleri veya hastalık risklerini taşıdığınızı bilmek, ileride karşılaşabileceğiniz bazı durumları öngörmenize yardımcı olabilir. Aynı zamanda bu genetik özelliklerin gelecek nesillere aktarılma olasılığı hakkında bilgi edinmenizi sağlar.

Ailesinde kalıtsal kanser veya başka bir genetik hastalık öyküsü bulunan kişiler, belirli hastalıklar açısından risk altında olabilir. Bu nedenle ailede görülen hastalıkların bilinmesi ve sağlık görüşmelerinde hekimle paylaşılması önemlidir.

Genetik Testlerin Kesinliği ve Sınırları

Genetik testlerin güvenilir biçimde değerlendirilebilmesi için alınan örneğin yeterli ve teste uygun nitelikte olması gerekir. Örneğin yetersiz olması durumunda test tekrarlanabilir veya kişiden yeniden örnek alınması istenebilir.

Bununla birlikte her genetik testin kullanılan yönteme, incelenen genetik değişikliğe ve testin kapsamına bağlı bazı sınırlılıkları bulunabilir. Bazı durumlarda değerlendirilmesi güç sonuçlarla da karşılaşılabilir. Bu nedenle testlerin alanında deneyimli ekipler tarafından uygulanması ve sonuçların uzmanlarca yorumlanması önemlidir.

Genetik Danışmanlığın Süreçteki Rolü

Ailede bulunan kalıtsal hastalıklar veya kişinin yaşamı sırasında ortaya çıkan somatik değişikliklerle ilgili riskleri öğrenebilmek için genetik danışmanlık alınmalıdır.

Genetik danışmanlık; doğru testin seçilmesi, test sonucunun doğru yorumlanması ve olası risklerin değerlendirilmesi açısından önem taşır. Bu süreç için tıbbi genetik uzmanlarıyla iletişime geçilmeli, kişiye özel ve ayrıntılı sorular ilgili doktora yöneltilmelidir.

Kanser Genetiği ve Kişiye Özgü Tedaviler

Somatik mutasyonlar, kalıtsal olarak aktarılmayan ve kişinin yaşamı sırasında bazı hücrelerinde ortaya çıkan genetik değişikliklerdir. Bu değişikliklerin bir kısmı kanser gelişiminde rol oynayabilir. Hastalığın türüne göre farklı genetik değişiklikler ortaya çıkabilir.

Kanser genetiğiyle ilgili durumlarda onkologlar ve tıbbi genetik uzmanları hastalara gerekli bilgileri verir. Kanser tedavisinde, belirli genetik ve biyolojik özellikleri hedefleyen akıllı ilaçlar kullanılabilir. Kişinin ve hastalığın özelliklerine göre bu tedavilerden yararlanılması mümkün olabilir. İlaç çalışmaları ve kişiye özgü tedavi yöntemleri her geçen gün gelişmektedir.

Genetik Tanının Geleceği

Günümüzde yapay zekanın gelişmesiyle birlikte genetik verilerin yorumlanması, dijital ikizlerin oluşturulması ve büyük verilerden yararlanılarak yeni modeller geliştirilmesi sağlık alanında yeni olanaklar yaratmaktadır.